Інстытут беларускай гісторыі і культуры

Хто мы, беларусы: нацыя, этнас ці зусім ужо проста – дыяспара?

KrukouskiПадаем Вам даклад доктара філасофскіх навук (Мінск) Мікалая Крукоўскага (1923—2013), які быў прэзентаваны на канферэнцыі «Трансфармацыі  ментальнасці беларусаў  у XXI ст.», якая прайшла ў Мінску 24 лістапада 2013 года, і які ўвайшоў у аднаіменны зборнік.

Не сакрэт, што сучасны крызіс беларускай нацыянальнай культуры цесна звязаны, сярод іншага, з самой культуралогіяй як навукай аб пэўных станах культуры і працэсах яе развіцця. Як не сакрэт і тое, што паміж азначанымі ў загалоўку вельмі важнымі для разумення сацыякультурнай праблематыкі паняццямі яшчэ не бачыцца яснай, лагічна абгрунтаванай узаемасувязі. Але гэта ўсё вельмі агульныя паняцці, якія адносяцца, фігуральна кажучы, да лесу, а не да дрэваў, або, прынамсі, да паасобных гатункаў дрэваў, з якіх складаецца сам той лес. Таму і пачнем з гэтых дрэваў ці, як некалькі казалі старажытныя рымляне, пачнем ab ovo.

Чытаючы сёння некаторыя артыкулы пра беларускую культуру і беларускае мастацтва, вельмі цяжка пазбавіцца ад непрыемнага ўражання, быццам аўтары іх наўмысна стараюцца не ўжываць даўно ўжо прынятае ў культуралагічнай навуцы і практыцы слова “нацыя”, а імкнуцца скарыстоўваць замест яго старагрэчаскі тэрмін “этнас”.

Можа падацца спачатку, што гэта ўсяго толькі стылістычны прыём, і што слова “этнас” у тэксце культуралагічнага артыкула проста ўспрымаецца ў куды больш выгоднай для аўтарскага самалюбства ступені менавіта як навуковы тэрмін, чым, здавалася б, агульнавядомае і заезжанае на газетных старонках палітолагамі і публіцыстамі слова “нацыя”. Але калі, знаёмячыся неяк з адным аспіранцкім тэкстам, што належаў дастаткова сур’ёзнаму і таленавітаму аўтару, я ўбачыў у якасці тлумачэння гэтага тэрміну як прыклады такія назвы, як “папуас”, “эфіоп”, “каракалпак” і крыху далей “ненец” (не хапала толькі чукчы!), стала адразу ж ясна, што гэта не стылістыка, а пэўная тэндэнцыя і тэндэнцыя, на жаль, непрыгожая. Асабліва, калі даведваешся напрыканцы артыкула, што ён прысвечаны этнічнай самасвядомасці менавіта нас, беларусаў.

Калі ж пачынаеш, заўважыўшы гэткае, спецыяльна знаёміцца з загалоўкамі артыкулаў у розных навукова-культуралагічных зборніках і іншых выданнях, тады аналагічныя прыклады сыплюцца ўжо як гарох з прадзертага меха.

Пачынаюць заўважацца і звязаныя з гэтым некаторыя больш агульныя і заканамерныя, так бы мовіць, рысы. Напрыклад тое, што артыкулы пра этнас пішуць звычайна рускамоўныя аўтары, а пра нацыю – на беларускай мове. Або тое, што ў Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў абмяркоўваюцца пераважна праблемы беларускай нацыі, а у Еўрапейскім гуманітарным універсітэце хвалюе аўтараў выключна праблема этнасу. Становіцца тады зусім ясным, што тут мае месца не толькі выпадковая блытаніна і разнабой у тэрміналагічным значэнні паказаных прыкладаў, але і свядомае выкарыстанне гэтага разнабою дзеля рэалізацыі вышэйпазначаных непрыгожых тэндэнцый.

Тут не месца праводзіць разгорнутае спецыялізаванае лінгвістычнае даследаванне сэнсу і значэння тэрмінаў “этнас” і “нацыя”. Але і на базе агульналінгвістычных законаў і практыкі навукова-тэрміналагічнага словаўжывання можна выявіць вялікую розніцу ў аб’ёме і сэнсе значэння гэтых выразаў. Мы ж гаворым, напрыклад, не Беларуская этнічная бібліятэка, а Беларуская нацыянальная бібліятэка! Розніца, і розніца вельмі прынцыповая, чуецца тут нават і вуху невука. Тым больш яна бачная ў практыцы тэрміналагічнага іх ужывання ў бязмежнай па свайму аб’ёму спецыяльнай навуковай літаратуры.

Зрэшты, слова “нацыя” паходзіць ад лацінскага natio (народ), што, як і ў мове беларускай, утворана ад дзеяслова nasco, nascere (нараджацца). Тое ж паходжанне, і зноў гэтак жа, як і ў беларускай мове, мае слова natura (прырода). Адносна глыбіннай этымалогіі старагрэчаскага eqnos (этнос) тут цяжка сказаць што-небудзь канкрэтнае, але ў агульным сэнсе акрамя шырокага значэння “народ” яно мае і больш канкрэтныя сэнсавыя адценні, як “народнасць”, “племя”, “натоўп”, ”від”, “парода”, “статак” і нават “рой” (глядзі слоўнікі старажытнагрэчаскай мовы А.Д. Вейсмана і І.Х. Дварэцкага).

Акрамя гэтага, у старагрэчаскай мове ў тым жа сэнсавым полі ўжываюцца яшчэ выразы dhmos /демос/ і oclos /охлос/, і калі першае слова – dhmos – абазначае народ як сацыяльна арганізаваную частку грамадства з пазітыўнай эмацыянальнай яго афарбоўкай (тое ж самае слова значыць народны сход як палітычны орган і нават самую дэмакратыю як спосаб дзяржаўнага самакіравання), то oclos мае значэнні люду, натоўпу і нават плебсу з выразна адмоўным ужо эмацыянальным гучаннем. Гэтак жа, як і існуючае і ў беларускай мове слова грэчаскага паходжання “ахлакратыя”, якое азначае нешта зусім процілеглае слову “дэмакратыя”, што ўжываецца часам і ў нашай публіцыстычнай практыцы.

Пра тое красамоўна сведчыць папулярная з нашага не надта даўняга мінулага гісторыя пра міліцыянера, які на патрабаванне нейкага ўсё яшчэ “па-саўковаму” настроенага чалавека разагнаць дэманстрацыю, назваўшы яе “натоўпам”, адказаў яму з пачуццем высокай годнасці: “Гэта, шаноўны грамадзянін, не натоўп, а народ!” (пабольш бы нам сёння гэткіх свядомых міліцыянераў).

Фармальна магчымы выраз “этнакратыя” значыў бы напэўна ж таксама нешта зусім іншае, чым агульнавядомае нам сучаснае слова “дэмакратыя”. Таму запазычаны з грэчаскай мовы этнаграфічны тэрмін “этнас” ні ў якім разе не можа ўжывацца паўсюдна ў сферы культуралогіі – навукі аб культуры народа як менавіта высокаарганізаванай сацыяльнай структуры, якая валодае такімі вышэйшымі сістэмамі арганізацыі, як дэмакратычная незалежная дзяржаўнасць і паўнавартасны суверэнітэт (як лаканічнае выяўленне яго свабоды і раўнапраўных ўзаемаадносін з іншымі народамі і іх дзяржавамі). У культуралагічным плане тэрмін “этнас” мог бы быць выкарыстаны толькі ў строга канкрэтным, вузкагістарычным кантэксце, звязаным з паходжаннем пэўнага народа і яго культуры на пачатку яго гісторыі, г. зн., у працэсе пераўтварэння з племені і народнасці ў самастойную нацыю з высокаразвітай нацыянальнай культурай. Па сутнасці, гэта тэрмін зусім іншай навукі з іншым прадметам і задачамі, назва якой таксама нам добра вядома нам як “этнаграфія”.

Важным у дадзеным аспекце для культуралогіі з’яўляецца і тэрмін “нацыя”, пра які ўжо было згадана вышэй. Запазычаны з лаціны, ён быў таксама у свой час дакладна у тым жа яго семантычным аб’ёме і значэнні, што і старагрэчаскае слова “дэмакратыя” ад слова “дэмас”. З ім таксама не абыйшлося без блытаніны, абумоўленай гэтак жа не толькі чыста лінгвістычнай праблематыкай, але і дрэнна замаскіраванай палітычна-ідэалагічнай тэндэнцыйнасцю. Гэтая тэндэнцыйнасць хавалася яшчэ ў агульнай палітыцы савецкіх часоў, грунтаванай на ідэалогіі так званага пралетарскага інтэрнацыяналізму, для якога ўвогуле паняцце нацыі заўсёды было, як кажуць французы, “l’enfant terrible”.

Каб упэўніцца ў тым, дастаткова ўспомніць хоць бы самога заснавальніка Маркса з ягонымі тэзісамі аб тым, што рабочыя не маюць айчыны, і што існуе быццам бы нейкі “ідыятызм вясковага жыцця”. Гэта не кажучы ўжо аб куды менш разумных яго паслядоўніках, якія літаральна зруйнавалі наша вясковае жыццё, гэты асноўны фундамент здаровай нацыі. Яны ж прыклалі шмат намаганняў да руйнавання саміх нацый з развітымі нацыянальнымі культурамі, пазбавіўшы іх паняцця спрадвечнай, роднай, нармальнай айчыны, і замяніўшы яе нейкім гіганцкім штучным монстрам са “столицей нашей родины Москвой”.

Вышэйпамянёная сённяшняя тэндэнцыйнасць у гэтым плане мае нямала агульнага з той “інтэрнацыяналісцкай” ідэалогіяй, якая сёння прадстае перад намі, падобна антычнаму Пратэю, ўжо ў новым і зноў-такі дастаткова злавесным абліччы цяперашняга глабалізму. Глабалізму, які Самюэлям Хантынгтанам быў ахарактарызаваны хлёсткім англамоўным выразам “globalism for the West, imperialism for the rest” (цікава, што ў рускім перакладзе ягонай кніжкі “Столкновение цивилизаций» слова «глобализм» тут было заменена, здаецца, з чаго б гэта, словам «универсализм»).

Што паняцце і назва нацыі ўжываецца сёння менавіта у гэтым высокім сваім значэнні і мае для культуралогіі самы сур’ёзны навукова-катэгарыяльны сэнс, гавораць і гістарычныя абставіны яе ўзнікнення і развіцця. Нацыі, як вядома, ўзніклі ў тым найвышэйшым пункце гістарычнага развіцця еўрапейскага сацыякультурнага рэгіёну, які вядомы пад назвай эпохі Высокага Адраджэння. Эпохі, калі ўслед за Дантэ, італьянскія пісьменнікі і паэты сталі пісаць па-італьянску, а Марцін Лютэр і наш Скарына пераклалі Біблію таксама на свае родныя нацыяльныя мовы.

У гэтую ж эпоху і самі нацыі пачалі афармляцца як самастойныя высокаразвітыя сацыяльныя ўтварэнні ў форме незалежных дзяржаў. Нездарма ж французскі філосаф той жа эпохі Жан Бадэн стварыў такое дарагое нам і сёння паняцце, як суверэнітэт. Паняцце, што абазначала найвышэйшую форму арганізаванасці і адзінства нацыі як цэласнай, канкрэтна-рэальнай сацыякультурнай структуры, як выраз свабоды і незалежнасці ўжо не толькі індывіда, але і цэлага народа. І таму як пра самога Бадэна, так і пра развіваныя ім канцэпцыі па зразумелых прычынах не вельмі распаўсюджвалася колішняя марксісцка-ленінская гісторыя філасофіі.

Тым больш яна, як і ўвогуле ўвесь марксізм-ленінізм, маўчала пра нацыю ў цэлым як найвышэйшую форму існавання чалавечага соцыўму. Такою формаю для іх магло стаць толькі манатонна-шэрае камуністычнае грамадства з абагульненай гаспадаркай, з рабочымі, пазбаўленымі айчыны з яе “ідыятызмам вясковага жыцця”, і старанна перамешанай культурай, сацыялістычнай па змесце і нацыянальнай толькі па форме. Недарэмна ж у колішнім памежным Негарэлым на самай мяжы з так нялюбым тады буржуазным Захадам красаваўся самаўпэўнены лозунг: “Коммунизм сметет все границы”. Дык хіба ж гэта не падобна да сучаснага глабалізму ў хантынгтанаўскім значэнні, нягледзячы на яго прэтэнзіі быць вельмі сучасным і, быццам бы, нечуваным дагэтуль фактарам прагрэсу?

Важна тут гэтак жа адзначыць, што у дарэнесансныя часы нацыі яшчэ толькі нараджаліся на падмурку плямёнаў і народнасцей (тады менавіта ўзнікла і тое, што пазней было абазначана словам “этнас”), іх грамадскія формы існавання здзяйсняліся ў форме абшырных імперый, аб’яднаных на глебе адзіных рэлігійных канфесій. У паслярэнесансныя часы нацыянальная форма існавання соцыўмаў, зноў праз форму асобных нацыянальных эканомік, патрапіла ў перспектыве пад рызыку заняволення іх такімі ж імперыямі, але імперыямі ўжо на матэрыяльнай базе транснацыянальных прамыслова-фінансавых карпарацый у выглядзе таго, што было яшчэ ў 1890 годзе азначана англійскім эканамістам Гобсанам як імперыялізм (тое слова было запазычана ў яго У. Леніным), а сёння прадстае перад намі ўжо як добра вядомы нам глабалізм. Той самы, што Хантынгтан характарызаваў як глабалізм для Захаду, для астатніх жа – імперыялізм.

Сацыяліст Карл Кавуцкі, дарэчы, гэтак жа акрэсліваў і камунізм як своеасаблівую форму ўльтраімперыялізму. Парадаксальна, але і камунізм з яго марксісцка-ленінскім пралетарскім інтэрнацыяналізмам таксама аказваецца фактычна ластаўкай з таго ж гнязда. Асабліва рускі камунізм, што злучаў у злавесным гібрыдзе сучасную прамыслова-фінансавую імперскасць з імперскасцю пралетарскага інтэрнацыяналізму плюс яшчэ рысы традыцыйна-расійскага феадальнага таксама імперыялізму. Тут ужо шаноўны спадар Кавуцкі мог бы быць цалкам задаволены!

Калі ж разумець наогул нацыю як вышэйшую форму існавання чалавечага соцыуму, то знікае і патрэба процістаўляць яе паняццю “этнас”. Нацыя нібыта яднае ў сабе духоўны і матэрыяльны бакі чалавечага жыцця, і тое, згодна з вядомай культуралагічнай канцэпцыяй Шпенглера – Тойнбі – Сарокіна, асабліва выразна становіцца бачным на фазе росквіту нацыянальнай культуры. Тады рысы духоўных форм самасвядомасці нацыі, замацаваныя ў яе дзяржаўнай незалежнасці і суверэнітэце як вышэйшых тыпах свабоды народа і партнёрскіх адносін яго з іншымі народамі (што ў сукупнасці складае сістэму агульначалавечага соцыўму) аб’ядноўваюцца з этнічнымі рысамі, выяўляючы непасрэдную сувязь народа праз яго генетычны фонд з прыродай, якая атачае і падсілкоўвае яго. Іншымі словамі, здаровая нацыя ўяўляе сабою арганічнае адзінства як духоўнага і фізічнага тыпаў самога чалавека, так і адпаведных разнастайнасцяў чалавечай творча-працоўнай дзейнасці.

Усё гэта ўвогуле наглядна выступае ў адзінстве, так бы мовіць, горада і вёскі. Калі ж дадзеная нацыя перакрочыла ўжо праз пункт росквіту і, згодна з логікай развіцця свайго сацыякультурнага рэгіёну, пачынае хіліцца да фазы сацыяльнага ўпадку, азначанае адзінства зноў парушаецца з перавагай, аднак, ужо матэрыяльнага фактару. Згодна з С. Хантынгтанам, у плане глабальным гэткі цывілізацыйны канфлікт пачынае выяўляцца ва ўзаемаадносінах паміж, так бы мовіць, вясковым ісламскім поўднем і гарадской традыцыйна атэістычнай амерыкана-еўрапейскай поўначчу, што знайшло сабе вельмі нагляднае выражэнне хоць бы ў сённяшнім вострым палестына-ізраільскім супрацьстаянні.

Усё гэта, зразумела, тычыцца нацыі і ў куды больш канкрэтным плане. Напрыклад, сучасны стан беларускай нацыі вельмі выразна паказвае гэткі ж раскол паміж горадам і вёскай. Ён тут даведзены ўжо да такой ступені, што як сама нацыя, так і культура яе сталі ўмоўна дзвюхмоўнымі. Горад разам з кіраўніцтвам дзяржавы размаўляе на рускай мове, а вёска ўсё яшчэ трымаецца традыцыйнай гаворкі, якая пераважна ўвасабляецца ў жахлівай “трасянцы”. Трэба шчыра прызнаць, што раскол той ірве напалам цела усёй беларускай нацыі, праяўляючыся нават у навуковай тэрміналогіі, супадаючы з тым, што ўсё той жа Хантынгтан справядліва называе разарванаю нацыяй.

Адсюль жа і памянёная ў пачатку нядобрая тэндэнцыя ва ўжыванні тэрміна “этнас” у адносінах да беларусаў і прамыя паралелі з папуасамі, эфіопамі, ненцамі! Характэрна, што прыблізна гэтак жа тлумачыў паняцце “этнас”, г. зн. як феномен, цесна звязаны з расава-антрапалагічнымі каранямі народу і самім прыродным асяроддзем, і вядомы расійскі этнолаг Л.М. Гумілёў у сваіх зацятых спрэчках з акадэмікам Бромлеем, які, у сваю чаргу, трымаўся чыста марксісцкага погляду на этнас як на своеасаблівую праяву толькі сацыяльных вытворчых адносін.

Само паняцце нацыі як асноўная культуралагічная катэгорыя пачынае ў выніку губляць цэласны сэнс, распадаючыся на свае дыялектычна процілеглыя бакі. Этнас, які жыве на вёсцы і сваімі загрубелымі рукамі ад зары да зары апрацоўвае зямлю, вырошчваючы на ўлонні прыроды хлеб для горада, і нешта тое, што трывала замацавалася ў самім тым горадзе, займаючыся ўжо пераважна сацыяльна-разумовай дзейнасцю.

Гэтаму “нешта” тут таксама няцяжка знайсці адпаведны навуковы тэрмін. Напрыклад, усім нам вядомы сацыялагічны і культуралагічны тэрмін “дыяспара”, які ў дадзеным кантэксце набывае нават катэгарыяльнае значэнне. Гэта слова абазначае, згодна першапачатковаму грэчаскаму свайму сэнсу “рассейванне”, не толькі як працэс, які са старажытных яшчэ часоў здараўся з жыдамі і іх змушаным трагічным рассяленнем сярод іншых народаў і іх культур, але і як вынік такога працэсу ў форме пэўнай сацыяльнай праслойкі ў нетрах асноўнага насельніцтва, што па зразумелых прычынах асела пераважна ў гарадах. На Беларусі, як паказаў беларускі даследчык З.В. Шыбека (манаграфія “Гарады Беларусі”), у яе гарадах азначаная дыяспара складалася пераважна з жыдоў і рускіх.

Тое ж адносна нядаўна з прывычнаю для яго глыбокай і шчырай перакананасцю было паказана адносна Расіі А. Салжаніцынам у яго вялікім сацыяльна-гістарычным даследаванні “Двести лет вместе” (зрэшты, ён многа піша там і пра ўзаемаадносіны жыдоў і беларусаў, пачынаючы з кацярынінскіх часоў: варта ўспомніць толькі пра кантралёрскую місію менавіта на Беларусі знакамітага рускага паэта Дзяржавіна!). Калі жыды яшчэ з эпохі Сярэднявечча займаліся на Беларусі пераважна рамёствамі, гандлем і фінансавымі аперацыямі ў форме ліхвярства, то рускія ўяўлялі сабой першапачаткова выключна расійскае імперскае чыноўніцтва, што кіравала Паўночна-Заходнім краем. Пазней да яго далучыліся і прадстаўнікі расійскага прамысловага капіталу і адукацыі. Гэта, па сутнасці сваёй, была не адна, а дзве дыяспары, дастаткова адрозныя паміж сабой. У савецкія часы той функцыянальны падзел паміж абедзьвюма дыяспарамі яшчэ больш узмацніўся, узбагаціўшыся саліднай праслойкай з рускіх армейскіх пенсіянераў і адстаўнікоў.

Але з цягам часу і з прычыны вельмі актыўнай ў галіне адукацыі русіфікацыйнай палітыкі савецкага ўраду пачала імкліва расці і шырыцца трэцяя, зусім ужо своеасаблівая дыяспара: беларуская рускамоўная, у аснове сваёй пераважна тэхнічная інтэлігенцыя, што гэтак жа жыла ў гарадах і займалася працай інтэлектуальнай, дзейнічаючы ў сферы духоўнай і гарадской матэрыяльнай культуры і таксама гаворачы толькі па-руску. Дакладней, яна стала дзвюхмоўнай, што нагадвала сабою нейкае двудушша (нездарма даследчык Эдвард Сэпір пісаў, што сумленным можна быць толькі на роднай мове!), альбо зусім ужо, як піша адзін скандынаўскі лінгвіст, шызафрэнію, яшчэ раз падцвярджаючы словы Хантынгтана аб разарванай нацыі.

Гэта вельмі востра адчуваецца сёння, калі, напрыклад, слухаеш і глядзіш ледзь не шызафрэнічныя перадачы дзяржаўнага радыё і тэлебачання, якія, між іншым, пэўным чынам адлюстроўваюць трансфармацыю беларускай ментальнасці ў найноўшую эпоху. Пераважная большасць гэтых асоб, што выступаюць з прамовамі ў эфіры, калісьці былі этнічнымі беларусамі вясковага паходжання, але з улікам таго, што ім вельмі хацелася, як тады казалі, “с деревенщины выбиться в люди”, ці, паводле Купалы, “людзьмі звацца”, яны настойліва імкнуліся перайсці ў склад новай рускамоўнай дыяспары. Сюды ж адносілася і асноўная маса новаспечанага рабочага класу такога ж паходжання, якая з-за недахопу адукацыі задавальнялася “трасянкай” і утварыла сабой яшчэ адзін прамежкавы паміж гарадскім і вясковым, таксама дыяспарны, па сутнасці, тып. Тып, цікава апісаны яшчэ ў савецкія часы беларускім сацыёлагам Г. Давідзюком.

Катэгарыяльны характар паняцця гэтай дыяспары абумоўліваецца дастаткова глыбокімі лагічнымі прычынамі. Калі вясковае (этнічнае, калі некаму заўгодна) насельніцтва у працэсе фізічнай працы, здабываючы хлеб, узаемадзейнічала з акаляючай прыродай, то гарадское, займаючыся разумовай і прамыслова-вытворчай дзейнасцю, кантактавала ўжо пераважна са знешнім сацыяльным асяроддзем, якое складвалася з іншых народаў і нацый і суадносілася з адпаведнымі сацыяльна-дзяржаўнымі структурамі.

У выпадку Беларусі гэта былі пераважна рускі народ і афіцыйна-чыноўныя структуры Расійскай імперыі дарэвалюцыйных часоў, і амаль што тое ж самае – у перыяд савецкі. Гэта было вельмі спецыфічнае, па-свойму дастаткова іерархізаванае сацыяльнае асяроддзе. У царскай Расіі, напрыклад, рускія ніколі не адносілі сябе да рангу шэраговага этнасу, самавольна прысвоіўшы самім сабе красамоўна-ўнушальнае званне “великороссов”. Прадстаўнікоў жа іншых этнічных утварэнняў і дыяспар з прастадушным цынізмам іменавалі “инородцами”. У Савецкім Саюзе тую ж, па сутнасці, ролю адыгрывала сістэма так званага “старшего брата и братьев младших ” побач з афіцыйнай сістэмай “равноправных социалистических наций”, якая менавіта з-за гэтага пастаянна насіла на сабе выразнае адценне зманлівага палітычнага крывадушша. Вышэйазначаныя дыяспары ў гэтай іерархічнай сацыяльнай сістэме адыгрывалі лагічную ролю вышэйшых структурных узроўняў, а знаёмы нам этнас – ролю ўзроўняў ніжэйшых, сваім супрацьстаяннем разрываючы такім вось чынам адзіную цэльную істоту нацыі на два сваіх процілеглыя бакі і прыводзячы яе да стану цяжкага і, здавалася б, цалкам безвыходнага крызісу.

Традыцыйныя руская і жыдоўская дыяспары па звычцы, як пісаў некалі Янка Купала, “хіліліся да мацнейшага”, г. зн., да імперска-расійскай супольнасці, ствараючы фальшывую квецень квазібеларускай рускамоўнай духоўнай культуры. Культуры, для якой вёска была ўсяго толькі месцам жыхарствам “этнасу” ці, гаворачы проста, абарыгенаў-тубыльцаў. Азначаны ж вяскова-сялянскі “этнас”, сягаючы на самай справе глыбіннымі каранямі да нашай нацыі, упарта трымаўся і трымаецца за родную глебу і кроў сваіх продкаў (не будзем палохацца гэтых выразаў: этнас у гэтым плане, як лічыў Гумілёў, цесна мяжуе нават з такім яшчэ больш прыродна-біялагічным паняццем, як раса, які выступае ў сучасным навуковым кантэксце пад назвай генатыпу, і толькі марксізм-ленінізм адасабляў у чалавеку прыроднае і сацыяльнае даўжэзнай “кітайскай” сцяной!). Трымаецца, не вельмі жадаючы пераходзіць нават на самаробную “трасянку” і пазіраючы на трэцюю, руска-беларускую дыяспару як на адшчапенцаў, што прамянялі на сачавічную поліўку сваё першародства.

Імперска-расійская па накіраванасці і складаная, патройная, як мы бачылі, паводле свайго паходжання, дыяспара сёння, тым не менш, атрымала нечаканую падтрымку з боку цяперашняга новага, на першы погляд, паняцця і адпаведнай яму сацыяльнай з’явы, ужо вядомай пад назваю “глабалізм”. Калі прааналізаваць, аднак, гэтае паняцце нават толькі з боку яго назвы, дык нічога ў ім новага, па сутнасці, і няма. Сустракалася яно ў адносна нядаўняй гісторыі пад назвамі “інтэрнацыяналізм”, “касмапалітызм”, “абстрактны гуманізм”, “універсалізм”, і нават “імперыялізм”. Сустракалася, хоць і пад рознымі знешнімі шыльдамі і з рознымі ацэначнымі, так бы мовіць, знакамі. Але ўсюды яно ставіла перад сабой мэту “сметения всех границ” не толькі паміж дзяржавамі, але і паміж самімі нацыямі і іх культурамі. Апошняе падцвярджаецца сёння, напрыклад, выдадзенай у Маскве кнігай алігарха сапраўды глабальнага ўжо масштабу Джорджа Сораса “Адкрытае грамадства”. Таго самага Сораса, што парадаксальным чынам разам са сваёй філантрапічнай дзейнасцю дазваляе сабе публічна, як тое было зроблена на расійскім тэлебачанні, услед за старарымскім імператарам-цынікам Веспасіянам сцвярджаць, што грошы не пахнуць.

Не такія ўжо новыя паняцці глабалізацыі і глабалізму і ў плане іх сацыяльнай сутнасці. Калі стасаваць да гэтай праблемы ўсё болей і болей агульнапрынятую ў сучаснай гуманітарнай навуцы і згаданую вышэй канцэпцыю Шпенглера-Тойнбі-Сарокіна, глыбока сугучную найноўшай агульнай тэорыі сістэм, дык можна выразна ўбачыць наступнае. Як вядома, згодна з азначанай канцэпцыяй, развіццё асобных нацыянальных культур і цывілізацый адбываецца па схеме, згодна з якой кожная такая культура і цывілізацыя ў сваім развіцці перажываюць чатыры перыяды-фазы, звязаныя, па сутнасці, з любым працэсам развіцця. Гэта лагічныя фазы станаўлення, росквіту, упадку і канчатковага заняпаду. Кожнай з азначаных фаз (у гэтым, дарэчы, якраз і заключаецца сутнасць дадзенай канцэпцыі!) адпавядаюць пэўныя суадносіны паміж духоўным і матэрыяльным пластамі гэтай культуры. Суадносіны, згодна з якімі на першай фазе станаўлення заўсёды мае месца перавага духоўнага над матэрыяльным; на фазе росквіту – надыходзіць гарманічная раўнавага паміж духоўным і матэрыяльным; на фазе ўпадку – перавага матэрыяльнага над духоўным; і, нарэшце, на фазе канчатковай гібелі – поўнае, хаатычнае супрацьстаянне духоўнага і матэрыяльнага сацыякультурных пластоў.

Тое ж самае назіраецца ў гісторыі развіцця народаў, творцаў гэтых культур, што патрэбна абавязкова ўлічваць пры ацэнцы і тлумачэнні пэўных перыядаў у іх сацыякультурным жыцці. Асабліва важна тут памятаць і разумець, што тэорыя гэта называецца цыклічнай таму, што, згодна ёй, за кожным цыклам пасля, здавалася б, поўнай пагібелі дадзенай сацыякультурнай эпохі, за кожным чарговым крызісам заўсёды мусіць надыйсці перыяд яе адраджэння. А значыць, і за перыядам сучаснага матэрыяльна-фінансавага імперскага глабалізму, што дэманструе перад намі ў якасці адзінага свайго ідэалу толькі “грошы, якія не пахнуць”, абавязкова павінен наступіць перыяд адраджэння. Перыяд з перавагай ужо менавіта высокай духоўнасці, заснаванай на ідэалах свабоды, незалежнасці і дзяржаўнага суверэнітэту.

Культуры, як і спарадзіўшыя іх народы, увогуле поўнасцю ніколі не гінуць (хоць сам Шпенглер з тым не вельмі пагаджаўся). У гэтым якраз і заключаецца аптымістычная сіла і моц дадзенай гісторыка-філасофскай канцэпцыі, канцэпцыі, здольнай даць людзям магчымасць выйсці пераможцамі з любога сацыяльна-гістарычнага і культурнага крызісу.

Так і цяпер. Сучасны пакутлівы крызіс цягнецца ажно з далёкага мінулага царска-імперскіх часоў і павінен знікнуць дзесьці, здавалася б, ў злавесна-туманнай перспектыве суцэльнай глабалізацыі. Знікнуць нават разам з самой нацыяй. Менавіта ў гэтым нядобрым плане некаторыя бачаць цяпер лёс беларускай нацыі з яе арыгінальнай нацыянальнай культурай, падцвярджаючы гэты крызіс не толькі ў цэлым, але і ў самых мізэрных дробязях, як тыя самыя характэрныя асаблівасці ва ўжыванні бяскрыўдных навуковых тэрмінаў.

Але як тэарэтычная філасофія, так і канкрэтна-практычная сацыялогія пераканаўча даказваюць нам, што на самай справе ў жыцці кожнай нацыі і яе культуры ўслед за часамі самага маркотнага ўпадку і крызісу абавязкова наступае светлы перыяд адраджэння, перыяд нацыянальна-культурнага росквіту народа, шчыльна звязанага з незалежнасцю дзяржавы. І гэты перыяд Адраджэння, які ўслед за Рэфармацыяй і вялікім Рэнэсансам, таксама заслугоўвае пісання з вялікай літары, заўсёды пачынаецца з адраджэння духоўнасці і творчага ўздыму ў культуры.

Толькі праз гэтую фазу развіцця адбываецца працэс адраджэння і самой нацыі як гарманічнага адзінства ў будучым духоўнага фактару культуры (што здзяйсняецца роднай, беларускамоўнай і беларускадумнай інтэлігенцыяй, ніяк ужо не нейкай “дыяспарай”, а сапраўднай элітай нацыі), і фактару матэрыяльнага (які рэалізуецца ўсім беларускім працоўным людам, яго поўнавартасным сялянствам і рабочым класам, таксама ўжо без вузкаэтнаграфічнай мянушкі “этнас”). Нацыі як яскравай выспы на жывым, гарманічна рознакаляровым дыване ўсяго чалавецтва, а не толькі як геаметрычнага месца ў манатоннай шарызне суцэльнай бяздушна-матэрыяльнай глабалізацыі.