Інстытут беларускай гісторыі і культуры

“Людзьмі звацца”: новыя стратэгіі мастацкіх практык

KislicynaПрацягваем публікацыю  дакладаў, якія былі выдадзеныя ў зборніку «Праблемы гуманітарнай бяспекі Беларусі» і былі абмеркаваныя на Навукова-практычнай канферэнцыі, прысвечанай праблемным пытанням беларускай гуманітарнай бяспекі, якая прайшла 4 траўня 2013 года ў Мінску ў гатэле «Арбіта».

Падаем вашай увазе даклад з  панэлі «Культуралогія» супрацоўніка Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы, літаратуры НАНБ Ганны Кісліцынай:

У кнізе “Рэканструкцыя індывідуалізму: аўтаномнасць, індывідуальнасць і асоба ў заходняй думцы” англійская даследчыца К. Брук-Роўз сцвярджае:

«Без сумневу, мы знаходзімся ў пераходным стане, падобна безпрацоўным, якія чакаюць з’яўлення наноў пераструктурыраванага тэхналагічнага грамадства, дзе ім знойдзецца месца. Сур’ёзныя пісьменнікі падзялілі лёс паэтаў – элітарных ізгояў, і замкнуліся ў разнастайных формах самарэфлексіі і самаіроніі – ад белітрызаванай эрудыцыі Борхеса да касмакоміксаў Кальвіна, ад пакутлівых сатыр Барта да дэзарыентуючых сімвалічных пошукаў невядома чаго ў Пінчона – усе яны выкарыстоўваюць тэхніку рэалістычнага рамана, каб давесці, што яна больш не можа болей быць скарыстанай для ранейшых мэтаў» [1, с. 194].

Пры ўсёй слушнасці заўвагі, у тым ліку ў дачыненні да беларускай літаратурнай сітуацыі, варта зрабіць удакладненне – не ўсе сучасныя творцы пагадзіліся на ролю “элітарных ізгояў”. Апошнім часам – асабліва гэта відавочна на постсавецкай прасторы – робяцца досыць заўважныя спробы вярнуць культуры страчаную літаратурацэнтрычнасць. І хоць марна спадзявацца на тое, што майстры слова змогуць вярнуць сабе былую ролю «інжынераў чалавечых душаў», нельга абмінуць увагай тыя намаганні, якія прыкладаюцца імі для таго, каб вярнуць літаратуры сур’ёзнага чытача. Тут было б несправядліва не згадаць імёны такіх пісьменнікаў як В. Казько, Ф. Сіўко, Ю. Станкевіч, Ул. Арлоў, В. Мудроў, А. Федарэнка, Б. Пятровіч.

Зразумела, што для беларускай культурнай прасторы пытанне аб ролі пісьменніка стаіць больш востра, чым на Захадзе ці ў суседняй Расіі – літаратура тут нясе не столькі забаўляльную ці выхаваўчую функцыі, колькі функцыю духоўнага тэзаўруса, з’яўляючыся, па сутнасці, адзіным месцам паўнапраўнага бытавання нацыянальнай мовы.

Імкненне вывесці беларускую літаратуру з катакомбаў сучаснай культуры, павялічыць чытацкае кола і надаць актуальнасць прывяло сучасных аўтараў-культуртрэгераў да ідэі правядзення слэмаў, паэтычных спаборніцтваў, якія праходзяць па дакладна ўсталяваных правілах. Такія спаборніцтвы праходзяць ва ўсім свеце, і ў якіх дастаткова паспяхова выступаюць беларускія паэты. У сярэдзіне 2008 году першы беларускі паэтычны слэм прайшоў на Беларусі, замацаваўшы тэндэнцыю, якая была заўважнай ужо некалькі гадоў: нацыянальная паэзія злучаецца з тэатрам, шоу, бярэ кірунак не столькі ў бок інтэлектуалізму, як гэта было яшчэ зусім нядаўна, а ў бок візуалізацыі.

Усталяванне традыцыі слэма – з’ява знакавая для нашай культуры. З аднаго боку, яна прызваная павялічыць малалікія шэрагі чытачоў. З другога — задаючы пэўную моду, матрыцу актуальнага, яна змяняе саму літаратуру, прычым наступствы гэтых зменаў ужо сёння можна прагназаваць як негатыўныя ў дачыненні літаратуры як да сферы чалавеказнаўства. Менавіта ў паэтычным слэме, як нідзе больш, праявіўся эклектызм, які наогул становіцца пануючай прыкметай культуры эры постмадэрну.

Вось як тлумачыць сутнасць слэму культуролаг, літаратурны крытык, тэлевядучы Анатоль Ульянаў на сайце “Postmodernizm”:

«Галоўнае дасягненне слэму – не толькі тое, што ён стаў выхаваўчым лагерам для маладых паэтаў, дзе ім прадставілася магчымасць вывучыцца прадстаўляць сваю паэзію належным чынам і трэніравацца ва ўменні раскаляць публіку. Галоўнае для руху – здабыванне свайго пазнавальнага і характэрнага Стылю. Без Стылю няма дыскурса. Без дыскурса няма секты. Без секты няма культурнай гістэрыкі. Так як у слэм-руху ёсць Стыль, у яго ёсць і дыскурс, і секта, і культурная гістэрыка. Усё гэта – асновы поспеху культурнай рэвалюціі».

Крытык сцвярджае, што галоўнае для слэму – гэта якасць шоў, магчымасць краёва пацешыцьп убліку і прадставіць больш магчымасцяў для выяўлення яе настрояў.

«У гэтых адносінах, графаманы, няўротыкі, бездары і вырадкі большкарысныя для шоў, чым пара-тройка паэтычных геніяў. Харошая і глыбокая паэзія не павінна быць на сцэне. Яе месца ў прыватным і спакойным дыялогу з чытачом — у дыялогу без шуміхі і пантоў. Слэму такі апраўданы спакой не падыходзіць. Слэм-гэта шоў ў форме кунсткамеры. Публіка не прыходзіць на слэм за духоўнымі адкрыццямі. Яна прыходзіць дурэць, сваволіць, забаўляцца, здзеквацца і падкалваць, кідацца паперкамі і паказваць паэту яго месца. Таму я імкнуўся атабраць тых, хто дапаможа зрабіць шоў якасным, дазволіць дагадзіць натоўпу, а не ўзрадавацьтрох метафізічных нябогаў. Што бы там не гаварылі, а гопнік без штаноў з бутэлькай піва альбо эпілептык, які катаецца па падлозе, куды больш цікавае відовішча, чым літаратурны геній, якога часцяком лепей чытаць, чым слухаць і глядзець. Слэм для вачэй. Гэта відовішча, а глыбокая паэзія не можа быць відовішчам – яна гаворыць на іншай мове».

Трэба падкрэсліць, што культуролаг не пазбаўляе сур’зную літаратуру яе статусу, але нагадвае пра тое, што ў «эпоху відовішчнага тэлечалавецтва» ў яе з’явіліся канкурэнты ў барацьбе за чытацкуюўвагу. І хоць у сваёй гісторыка-тэарэтычнай працы «Слэм: тэорыя і практыка паэтычнай рэвалюцыі» А. Ульянаў не бачыць прамой пагрозы ні той літаратуры, якую сёння прынята называць сучаснай, ні тым больш, класіцы, відавочна, што радыкальныя змены ў культуры ўжо адбыліся і адбываюцца на нашых вачах. Можа, яшчэ і зарана аб’яўляць, што проза і паэзія зліліся, а тэкст прыраўняўся да шоў, але відавочна, што відавочна, што гэта актуальна для слэма:

«Поўная назва слэму ў літаратуры – паэтычны слэм. Гэта значыць мы павінны мець справу, здавалася б, з нейкай формай паэзіі. Але гэта не зусім так. Дакладна дыферыенцыяцыя паміж прозай і паэзіяй знішчана ў сучаснай літаратуры. Постмадэрнізм вылізаў ўсе падобныя прасторы і нацарапаў пазногцем: «Усё адносна. Ісціны няма» [2, с. 30].

Трэба адзначыць, што беларускія паэты, такія як А. Хадановіч, В. Жыбуль, В. Бурлак, С. Прылуцкі, В. Рыжкоў, В. Кустава, С. Мядзьведзеў з лёгкасцю ператварыліся ў слэмераў, пагадзіўшыся разглядаць паэтычныя турніры як спектакль, відовішча, шоў, дзе галоўнае – падабацца публіцы, заслужыць яе ўхвалу ці кораткачасовае прызнанне. Як ні дзіўна гэта гучыць, але сённяшняя вядомасць маладзейшай (да сарака гадоў) часткі беларускіх пісьменнікаў звязаная не столькі з тым, што іх творы былі перакладзены на іншыя мовы свету, колькі з тым, што яны вядомыя ўдзелам у рознастайных пісьменніцкіх фестывалях, у тым ліку і ў слэмах, дзе беларускія выступоўцы займаюць прызавыя месцы.

І хоць у слэм-руху шмат крытыкаў (М. Брыных, Дз. Кузьмін), якія справядліва лічаць слэм, калі не выраджэннем, то дакладна перараджэннем літаратуры, відавочна, што ён – заканамерны прадукт «грамадства Спектаклю» (тэрмін Г. Дэбора), дзе ісціна, сапраўднасць і рэальнасць не выклікаюць былой цікавасці, дзе пануе шоў-культура, запаветнай марай якой з’яўляецца канчатковае выдаленне гістарычнай свядомасці.

Як ужо не раз заўважалі айчынныя даследчыкі, многія культурныя з’явы (той жа слэм) прыходзяць на Беларусь з Захаду, прычым прыходзяць са спазненнем і даволі працяглым. Так, стаўшая сёння відавочнай эфемернасць літаратурнага жыцця, яго даволі нечаканая і непрадказальная эстраднасць (характэрная ў большай ступені для паэтычнай творчасці) былі характэрнымі рысамі заходняга грамадства ў 80-х. Тэатральнасць палітычнага жыцця і навязаная рэальнасць усюдыіснай рэкламы, ўяўныя каштоўнасці эпохі татальнага спажывецкага мыслення і рэдукцыя духоўных інстытутаў, паступовае выцісканне ментальнага візуальным, а сапраўднага віртуальным — усё гэта сведчыць пра тое, што і наша краіна ўступае ў эпоху “тэатракратыі” (тэрмін Ж. Баландзье).

Цяжка не заўважыць і тыя змены ў беларускай культуры, якія выкліканы распаўсюджваннем і татальнай даступнасцю інтэрнэту. Літаратура сёння вымушана канкурыраваць з сеціратурай, што не магло не паўплываць на яе характар. І хоць сёння рана казаць пра перамогу апошняй, відавочна, што ўжо ў хуткім часе папяровыя выданні, як у цэлым і сама кніжная культура, маюць усе шансы стаць адно здабыткам мінулага. Распаўсюджванне тэкстаў у сувязі з развіццём Інтэрнэту перастала быць звязаным з друкаванымі выданнямі і іх выбарам, якія былі прадвызначанымі сацыяльнымі і эканамічнымі фактарамі, што дало магчымасць не лічыцца з матэрыяльнымі аспектамі “традыцыйнай” публікацыі.

Аднак гэта не адзіная магчымасць, якую прадастаўляе сеціва. Куды больш вызначальным для культуры ў цэлым з’яўляецца факт страты адлегласці і часу. Гэты аспект выглядае нават больш значным, чым канец манаполіі друкарскага варштату. Сёння інтэрнэт стаў заўсёды і паўсюль дасяжны, таму ў Інтэрнэце паняцце “адлегласць” страчвае сваё былое значэнне, а паняцце “час” сціскаецца да секундаў, якія патрэбны кампутару, каб перапрацаваць інфармацыю. У выніку, публікацыя мастацкага твора дае мажлівасць не толькі азнаёміць з ім вялікую колькасць чытачоў, але і абмеркаваць яго, прычым зрабіць гэта не толькі ў межах яго краіны, але і на другім краі зямнога шару. Гэта змяняе значэнне самога паняцця “сусветная літаратура”. Незалежна ад таго, у якой часцы свету напісаны твор, ён становіцца “сусветным”, больш таго, ён атрымлівае магчымасць мець множнасць аўтараў і множнасць варыянтаў, парадзіўшы такія цікавыя мастацкія жанры як “фанфік” (твор, напісаны па матывах другога папулярнага твору, у тым ліку, і кінасерыяла).

І хоць на сённяшні дзень беларуская літаратура мае ўсяго толькі адзін “афіцыйны” інтэрнэт-раман “Дом” Адама Глобуса, відавочна, што шматлікія блогі, як прафесійных літаратараў, так і аўтараў-дылетантаў, ужо сталі часткай нацыянальнай пісьмовай культуры. Варта, напрыклад, згадаць кнігу Віктара Шніпа “Пугачоўскі цырульнік” (2013), якая з’яўляецца “пераведзенным на паперу” без выняткаў і дапрацоўкі інтэрнэт-дзённікам пісьменніка. Ці кнігу “Матылі” Паліны Качатковай (2012), якая, па сутнасці, ідэнтычна яе інтэрнэт-блогу. Ствараецца ўражанне, што ў хуткім часе не застанецца твораў, якія б не былі першапачаткова надрукаваныя аўтарам ў яго сеціўным прадстаўніцтве. Складана меркаваць, наколькі асобы рэальных пісьменнікаў – таго ж Шніпа і Качатковай, ці, да прыкладу, Харэўскага і Глобуса – адпавядаюць тым вобразам, якія сканструяваныя на іх інтэрнэт-пляцоўках, пры ўсёй уяўнай “адкрытасці” блогасферы.

Як сцвярджаюць даследчыкі, адной з самых яскравых характарыстык літаратуры, якая з’яўляецца ў сеціве, з’яўляецца транспарэнтнасць аўтара твора, пад якой разумеюць мажлівасць захоўваць поўную ананімнасць. «Аўтар як асоба» можа ствараць свой вобраз — вобраз, рысы і акалічнасці жыцця якога, могуць супадаць ці не супадаць зусім з рэальнай асобай аўтара, што ў выніку непазбежна ўплывае на твор.

Такім чынам, калі Р. Барт гаварыў пра «смерць Аўтара», то сёння, на пачатку ХХІ стагоддзя, куды больш актуальна праблема «віртуалізацыі Аўтара». Гэта змяняе не толькі базісныя асновы літаратуры, але і ставіць новыя праблемы перад літаратуразнаўствам, прынамсі, здымаючы значнасць такіх правераных метадаў, як біяграфічны і гісторыка-параўнальны.

На сённяшні дзень найбольш распаўсюджанымі з’яўляюцца тры асноўныя літаратурныя формы: гіпертэкст, калектыўная творчасць (ці многааўтарнасць), і, нарэшце, аўтаматычная апрацоўка тэксту. І хоць першыя спробы аналізу беларускамоўнай сеціратуры сталі з’яўляцца параўнальна нядаўна (грунтоўны артыкул А. Бізяевай у часопісе «ARCHE»), відавочна, што яна паставіць перад літаратуразнаўцамі шмат праблем, якія не вядома калі будуць вырашаныя і якім чынам. Варта заўважыць, што тыя дыскусіі, якія разгортваліся вакол гэтай з’явы на старонках расійскай «Литературной газеты», таксама не далі адказу на пытанне, ці з’яўляецца сеціратура – літаратурай ці застаецца толькі забаўкай пэўнай часткі пішучых аўтараў.

Як бы там не было, відавочна, што гульнёвы прынцып постмадэрнізму ўвасобіўся ў гэтай з’яве сучаснай культуры напоўніцу. Варта, напрыклад, згадаць момант, калі літаратурны крытык Сяргей Дубавец, для таго, каб надаць яркасць і дынаміку дыскусіі пра літаратуру на сайце Litara.net стаў пісаць паведамленні пад нікамі, якія былі падобныя да нікаў рэальных удзельнікаў форуму. Гэтае парушэнне элементарнай сеціўнай этыкі, відавочна шчыра весяліла мэтра беларускай літаратуры, які рашуча адмятаў абвінавачванні ў некарэктнасці такіх паводзінаў.

Гульня, наогул, становіцца значным складнікам сучаснага жыцця. Больш таго, знаходзяцца вучоныя, якія бачаць роль гульні як культураўтваральнага фактара гісторыі, больш важкай, значнай, чым праца. Таму няма нічога дзіўнага ў тым, што сучасная культуралогія зноў і зноў вяртаецца да тэрміну Homo ludens (чалавек, які гуляе). Як вядома, упершыню ён з’явіўся ў аднайменнай працы галандскага вучонага Йохана Хэйзінга (1872—1945). Гульня старэйшая за культуру, гульня творыць культуру – такі асноўны лейтматыў канцэпцыі Хэйзінгі.

Бясспрэчная каштоўнасць і актуальнасць даследавання гэтага навукоўца абумоўлена тым, што аналіз гісторыі культуры пад знакам гульні знітаваны аўтарам з аналізам жыццёвых працэсаў (у тым ліку, і метамарфозаў свядомасці), з перспектывамі культурнага руху. На яго думку, познебуржуазная культура губляе архаічную гульнёвую традыцыю, а там, дзе яна гуляе – гульня гэтая несапраўдная, фальшывая.

Культуролаг папярэджваў аб пашкоджанні, разбурэнні культуры, якая сыходзіць ад сваіх вытокаў. Гульня, напоўненая эстэтычнымі момантамі, якая «прагульвае» і творыць духоўныя каштоўнасці – раней культурастваральны фактар – цяпер перарадзілася ў сурагат гульнёвай дзейнасці, напрыклад, у спорт. Духоўную напружанасць культурнай гульні, як лічыць Хэйзінга, страціла нават мастацтва, бо мільёны людзей спажываюць мастацтва, але не маюць яго часткай жыцця, тым болей не твораць самі.

Аналіз ментальнасці сваіх сучаснікаў аўтар “Homo ludens” суправаджае паняццем “пуелірызм”, якое перадае наінаўсць і інфантылізм адначасова. Пуелірызм супрацьлеглы гульнёвай свядомасці, ён нясе несамастойнасць, грубасць і інфантылізм адначасова. Пераблытаны самі паняткі гульні і сур’ёзу, глыбінна-свядомаснага. Праца, абавязкі, жыццё не ўспрымаюцца сучасным чалавекам як нешта сапраўднае, вартаснае, і, наадварот, гульнёвая дзейнасць набывае сур’ёзны, мэтанакіраваны характар. У сучасным жыцці пануе сурагат гульнёвай дзейнасці, звязаны з інфантылізацыяй грамадства, якое дэманструе неспатольную патрэбу ў банальных, прымітыўных забаўках, прагу брутальных сенсацый, цягу да масавых відовішчаў. На думку Хэйзінга, сапраўдная культура патрабуе “высакароднай гульні”.

Вобраз “чалавека, які гуляе” можна сустрэць і ў іспанскага філосафа Х. Артэга-і-Гасэта, і ў Германа Гесэ. Вельмі поўна і ўсебакова разгледжаны гэты вобраз у кнізе М.А. Хрэнава “Чалавек, які гуляе” у рускай культуры”, якая выйшла ў 2005 годзе. Цікавай падаецца яго заўвага, што такія выразы, як “тэорыя гульняў”, “карнавальнае светаадчуванне”, “метафізіка маскі”, “мова як гульня”, “тэалогія свята”, “гульня азначаючых”, якія яшчэ нядаўна сустракаліся адно ў навуковай літаратуры, сёння набываюць характар устойлівых, і ўжываюцца нават у бытавым кантэксце. Гэта гаворыць пра надзвычайную актуальнасць паняцця гульні ў сучаснай сітуацыі.

Ствараючы вобраз “Homo ludens”, як альтэрнатыву вобразу Homo faber, якую дало XVIII стагоддзе, і Хэйзінга, і Артэга-і-Гасэт звяртаюцца да фенамену спорту ў культурным жыцці сучасніка, які на іх думку, увасабляе навукова-тэхнічна арганізаваны азарт. Блізкі да гэтай ацэнкі спорту ў жыцці чалавека эпохі постмадэрну і О.Э. Душын, які зазначыў:

«Лёгкая атлетыка як падвід сучаснага спорта прадстае толькі ў ролі “сімулякра”, які адсылае да знешніх сэнсаў чалавечага дзейства. Спартыўны атлетызм у дадзеным значэнні з’яўляецца формай камерцыйнага мерапрыемства, а спартсмен, па сутнасці, выступае ў якасці шоў-мэна, ён проста працуе, зарабляе грошы, як гэта робяць настаўнікі і ўрачы, будаўнікі і сяляне, навукоўцы і акторы» [3, с. 237—244].

Душын лічыць, што ў сувязі з тым, што дынаміка, цякучасць і зменлівасць адпавядае ўсім вымярэнням жыцця “постмадэрнісцкага чалавека”, то мае сэнс выяўляць яго вобраз праз Homo currens (“чалавек, які бяжыць“). Сваю прапанову, якая, на яго думку, можа стаць важнейшым кампанентам разумення сучаснасці, ён удакладняе наступным чынам:

«Рух як такі не мае прынцыповага курсу і накірунку, ён не задаецца імпліцытнымі звышзадачамі і правідэнцыяльнымі гістарычнымі прызывамі, вызначаючы выключна сам сябе. Хуткая змена малюнкаў і спецыфічная кліп-культура на сучасным ТБ, перамога аўдыёвідэошэрагу ў сістэме камунікацый, упаенне хуткасцю пры руху на найноўшых транспартных сродках, панаванне шырокага крэдытавання і паскоранага спажывання фарміруе асаблівую “мараль уцёкаў наперад”.

Такога роду мараль не пакідае магчымасці для рэалізацыі працэдуры “абдумвання” (consilium) у акце чалавечага дзеяння; непасрэднае ўспрыняцце па-за межамі рацыянальнага асмыслення і глыбока пачуццёвага перажывання — вось, што характэрызуе чалавека эпохі постмадэрна. Гэта чалавек дзеяння, яго галоўны modus Vivendi – бег, чыстая рухомасць, якая валодае самапалаганнем і аўтаўзнаўленнем» [3, с. 244]

Незалежна ад высноў Душына да такой жа думкі пра бег як метафару сучаснага жыцця, прыходзіць паэтэса і літаратуразнаўцы Марыйка Мартысевіч у сваёй рэцэнзіі на кнігу маладога беларускага пісьменніка А. Талстова «Бег». Аднак Душын даследуе праблему грунтоўна і прыходзіць да высновы, што непазбежная тэмпаральнасць і паскораны тэмп, які прыналежны сучаснасці, робяць немагчымымі звыклыя формы рэлаксацыі, стасункаў і практыкі трансляцыі ведаў, што вядзе да з’яўлення новых формаў постлітаратурнага і постгуманістычнага бытавання ў сітуацыі постмадэрна.

Таму не варта здзіўляцца таму, што пісьменнікі ў пагоні за чытачом ствараюць не раманы-эпапеі, а творы-для-тых-хто-чытае-на-бягу, творы ў фармаце Твітэра і Фэйсбука. Пры гэтым творца адмаўляецца ад выпрабаванняў вечнасцю і гамбургскіх рахункаў з сучаснікамі, пагаджаючыся на кароткатэрміновую славу, выяўленную ў колькасці “лайкаў”.

Аднак той жа закід можна скіраваць і філосафам, і культуролагам: цяжка не заўважыць, што сённяшні даследчы дыскурс скіраваны не столькі на глабальныя прынцыпы гістарычнага развіцця духу і ідэй, колькі на практыку чалавечай паўсядзённасці. У эпоху “заката метанаратываў”, у час татальнай страты веры ў традыцыйныя каштоўнасці – такія як сумленне, розум, праўда – чалавек шукае ісціну ў тым, што найбольш яму знаёма, у тым, на што ён яшчэ можа пакласціся. Гэта праяўляецца не толькі ў больш вузкай спецыфікацыі даследчых прац, але, у першую чаргу, у самой сучаснай літаратуры, якая відавочна пазбягае глабальных праблем, засяроджваючыся на прыватным вопыце. Пісьменнік страчвае свой аўтарытэт ў якасці прарока, месіі, з другога боку, ён і сам не хоча браць на сябе адказнасць быць “інжынерам чалавечых душ“, задавальняючыся роллю апавядальніка, збіральніка “дробных праўдаў” жыцця.

З аднаго боку, усё больш літаратараў аддаюць даніну так званай «лянівай прозе» – дзённікавым запісам, лірычным карацелькам, прыватным нататкам, эсэ і г. д. З другога, хаваецца за маску, за вопыт культуры, а ўласны аўтарытэт будуе на аўтарытэце вядомых цытат.

Аднак абапіраючыся на досвед агульнай цыклічнасці культуры, можна прадказаць, што гэтая тэндэнцыя неўзабаве можа быць пераадолена. Тым больш, што літатура постмадэрнісцкага кшталту, хоць і з’яўляецца сёння важкай часткай айчыннай культуры, аднак усё яшчэ канкурыруе з традыцыйнай літаратурай, дзе ўсё яшчэ ёсць месца высокім памкненням і пошуку сапраўднасці.

 Крыніцы

1. Brooke-Rose Chr. The dissolution of character in the novel// Reconstructing individualism: Autonomy, individuality, and the self in western thought. Stanford, 1986.

2. Ульянов А. SLAM: теория и практика поэтической революции. Киев, 2007.

3. Душин О.Э. Homo currens, или Человек бегущий. // Человек постсоветского пространства: Сборник материалов конференции. Выпуск 3/. СПб, 2005.

Іншыя даклады канферэнцыі:

1. Нацыянальная бяспека і канцэпцыя нацыянальнай гісторыі Беларусі

2. Минное поле белорусской истории

3. Нацыянальны пантэон – падмурак гуманітарнай бяспекі

4. Манументальная прапаганда і тапанімічная “рэфармацыя” ў палітыцы і практыцы нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва: гісторыя і сучаснаснасць

5. Праблемы сучаснай беларускай гістарыяграфіі на прыкладзе даследавання гісторыі Заходняй Беларусі ў міжваенны час (1921—1939 гг.)

6. Культурнае праектаванне як элемент нацыянальнай гуманітарнай бяспекі

7. «Бітва за Гродна»

8. Историография национальная и антинациональная

9. Гуманитарная культура как фактор гуманитарной безопасности

10. Болевой порог Культуры

11. Абвастрэнне праблемы культурна-моўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь