Інстытут беларускай гісторыі і культуры

“Дата генератар”: 6 ліпеня 1651 года — войскі ВКЛ разбілі казакоў Хмяльніцкага

Гэта была ўжо другая пераможная бітва нашых продкаў з бандамі Багдана Хмяльніцкага пад Лоевам.

Нагадаю, што першая бітва каля Лоеўскай пераправы цераз Дняпро адбылася 31 ліпеня 1649 года, у першы год “Хмяльніччыны”. Такую назву атрымала ў народзе вайна анархічна настроеных казакоў Запарожскага войска і нізоў (галыцьбы, чэрні), якія далучыліся да яго, супраць Рэчы Паспалітай. У савецкі час гісторыкі-партбілетчыкі, якія шукалі ўсюды класавую барацьбу, называлі тую вайну казакоў-анархістаў супраць дзяржавы “антыфеадальным паўстаннем народных мас Украіны і Беларусіі”.

Войскі польнага гетмана ВКЛ Януша Радзівіла (каля 7 тысяч чалавек) дашчэнту разбілі ў тры разы большае казацкае войска (Кіеўскі, Чарнобыльскі, Оўруцкі конныя палкі на чале з Міхаілам Крычаўскім і Чарнігаўскі пяхотны полк Сцяпана Пабадайлы). Казакі страцілі больш за 10 тысяч чалавек. Паранены Крычаўскі трапіў у палон і неўзабаве памёр. Радзівіл страціў забітымі каля 1700 чалавек шляхты і наёмнікаў. Прарвацца на землі ВКЛ казакам не ўдалося.

Але вайна на землях Украіны працягвалася. А летам 1651-га казакі распачалі новы наступ на паўднёва-ўсходнюю частку ВКЛ. У канцы траўня Чарнігаўскі палкоўнік Мартын Нябаба адправіў больш за 7 тысяч казакоў да Гомеля. Вось яго загад камандзірам гэтага войска — палкоўнікам Забелу, Літвіненку, Окшу і Паповічу: “Ідзіце, малойцы… і ўсіх мяшчан-ляхаў у Гомелі ў пень сячыце, ніводнага ў жывых не пакідайце. Горад спаліце, а потым у Быхаў ідзіце, яго бярыце”.

Казакі прыйшлі да Гомеля 3 чэрвеня. Але ў горадзе знаходзіўся гарнізон наёмнікаў на чале з капітанам-шатландцам Х’ю Мантгомеры, там сабралася апалчэнне жыхароў горада на чале са старастам Зыгмунтам Слушкам і шляхта павета. 5, 6, 7 чэрвеня казакі днём і ноччу 15 разоў хадзілі на штурм, але былі адбітыя і 9 чэрвеня сышлі, нічога не дабіўшыся.

Іншы атрад (2 тысячы чалавек) Нябаба паслаў да Лоева ахоўваць пераправу. А сам з атрадам на 5 тысяч чалавек стаў лагерам каля вёскі Рэпка, за пяць вёрстаў ад Лоева.

6 ліпеня атрад гусараў Рыгора Мірскага (2,5 тысячы чалавек), стражніка ВКЛ, раптоўнай атакай на досвітку разграміў “старожу” казакоў каля пераправы. Толькі нямногім з іх удалося выратавацца. Даведаўшыся пра гэта, Нябаба тэрмінова выйшаў з усімі сіламі ад Рэпкі да Лоева, каб акружыць і разбіць Мірскага. Падчас бою казакоў з гусарамі Мірскага да Лоеўскай пераправы пачало падыходзіць войска Януша Радзівіла. У яго было 4 тысячы салдат: наёмная нямецкая пяхота, коннае шляхецкае апалчэнне і дзве харугвы татарскай конніцы.

Нябаба адступіў на найбліжэйшыя ўзвышшы і прыняў бой. Ён хацеў выйграць час, каб полк Сцяпана Пабадайлы паспеў дайсці да Чарнігава і арганізаваць яго абарону.

Наёмная пяхота атакавала казакоў, аднак казакі, выкарыстоўваючы больш выгаднае становішча на мясцовасці, вялі моцны агонь з мушкетаў. Таму атака пяхоты не ўдалася. Але гусары Мірскага на досвітку наступнага дня (7 ліпеня) паўтарылі той жа прыём, што і супраць “старожы” на пераправе: яны абышлі размяшчэнне казакоў і атакавалі іх з тылу. Казакі ў гэты час спалі покатам на зямлі, а вартавыя занадта позна паднялі трывогу. Адразу ж пайшлі ў атаку і ваяры Радзівіла — спачатку конніца, за ёй пяхота. Пачалося збіццё заспетых знянацку ворагаў. Загінула больш за 5000 тысяч казакоў, у тым ліку амаль усе старшыны і сам Нябаба.

Пасля гэтай перамогі Радзівіл пайшоў на Кіеў, які заняў без бою 25 ліпеня (4 жніўня па новым стылі). У Кіеве ён загадаў знайсці і пакараць усіх удзельнікаў масавых забойстваў каталікоў і ўніятаў, учыненыя казакамі і гарадской чэрню (галыцьбой) у красавіку 1649 года. Тады былі змучаны звыш 300 чалавек: мужчыны і жанчыны, дарослыя і дзеці. Азвярэлыя пагромшчыкі выцягвалі іх нават з праваслаўных цэркваў і манастыроў, рэзалі або тапілі ў Дняпры. А цяпер ваяры Радзівіла 10 дзён шукалі і забівалі актыўных удзельнікаў пагрому. Пасля расправы з імі Радзівіл вярнуўся ў свой лагер пад Рэчыцай.

Аўтар: Анатоль Тарас, Эўрарадыё

One thought on ““Дата генератар”: 6 ліпеня 1651 года — войскі ВКЛ разбілі казакоў Хмяльніцкага

  1. Виктор

    Мы пролистали несколько статей по данной нам тематике, но это сегодня самая полезная

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны. Неабходныя палі пазначаны як *

Гэты сайт выкарыстоўвае Akismet для барацьбы са спамам. Даведайцеся пра тое, яе апрацоўваюцца вашы дадзеныя.