Інстытут беларускай гісторыі і культуры

Анатоль Тарас: «У беларусаў няма выразна сфармуляванай нацыянальнай ідэі»

Чаму Інстытут беларускай гісторыі зарэгістравалі ў Латвіі, а не ў Беларусі? Ці павінна моладзь цікавіцца гісторыяй? На якой мове гісторыю ўспрымаюць лепш? На гэтыя і іншыя пытанні “Народнай Волі” адказаў гісторык і пісьменнік Анатоль Тарас.

Віртуальны інстытут

— Анатоль Яўхімавіч, вы стварылі Інстытут беларускай гісторыі і культуры, але, наколькі я ведаю, там працуе каля трох чалавек. З чым гэта звязана?

— Там ніхто не працуе. Наш Інстытут — грамадская арганізацыя, некамерцыйная, непалітычная, недзяржаўная. Якая існуе, як многія арганізацыі сёння, у віртуальнай прасторы. У Інстытута ёсць афіцыйны дакумент аб рэгістрацыі, выдадзены ўладамі Латвійскай Рэспублікі. Таксама ў нас ёсць юрыдычны адрас, разліковы рахунак у Латвійскім нацыянальным банку, на якім знаходзіцца 35 долараў — менавіта столькі трэба было, каб яго адкрылі. Акрамя гэтага, у Інстытута ёсць штамп, друк, бланк. Чаго ў нас няма? Няма штатнага раскладу, афіцыйнага штату супрацоўнікаў, мы не атрымліваем ніякіх заробкаў. Усё, што мы робім — за асабісты кошт. З аднаго боку, гэта дрэнна, таму што не хапае грошай, з другога — добра, нікому нічога не павінны. А супрацоўнікаў у нас няма і не будзе. Супрацоўнікамі Інстытута мы лічым тых людзей, якія рэалізуюць тыя ці іншыя праекты. Мы ахвотна ідзём насустрач людзям, у якіх цікавыя ідэі і якім ёсць што прапанаваць. Вядома ж, калі гэтыя прапановы больш-менш супадаюць з нашымі поглядамі і пазіцыямі.

— Чаму арганізацыя зарэгістравана ў Латвіі?

— Мы і не спрабавалі рэгістравацца ў Беларусі. Наколькі я ведаю, тут гэта даволі складана, таму што ў нас гэты працэс залішне бюракратызаваны. У Беларусі такая працэдура нашмат складаней, займае шмат часу і даражэй, чым у Латвіі. Там рэгістрацыя каштуе ўсяго 16 долараў, а ў Мінску значна даражэй. Нашы чыноўнікі могуць дазволіць рэгістрацыю, а праз месяц перадумаць, у Латвіі такое немагчыма. Там парадак паведамляльны, а ў нас — дазвольны. Адчуваеце розніцу? Таму мы ўзважылі юрыдычныя, фінансавыя, чалавечыя фактары і вырашылі, што для нас рэгістрацыя ў Латвіі будзе зручней і прасцей. А ці зручна іншым, нас гэта зусім не цікавіць.

— Калісьці ў Беларусі была створана Асацыяцыя свабодных беларускіх гісторыкаў, туды ўваходзілі вядомыя персоны. Што зараз з гэтай арганізацыяй?

— Я ў гэтую Асацыяцыю ніколі не ўваходзіў, і таму мне цяжка адказаць. Наколькі мне вядома (калі я памыляюся, загадзя прашу мне прабачыць), гэтая Асацыяцыя рэальна не працуе. Чаму? Любая грамадская арганізацыя працуе тады, калі ёсць «матор» (рухавік), гэта значыць чалавек, якому больш за ўсіх трэба, у гэтай Асацыяцыі такога чалавека няма. Узяць, напрыклад, часопіс «Аrche» — на мой погляд, у выпадку калі Булгакаў адыдзе ад спраў, часопіс хутка скончыцца. Таму што ўвесь часопіс трымаўся на ім.

Спрэчны часопіс

— Дарэчы, а як вы ставіцеся да таго, што цяпер адбываецца з “Аrchе”?

— Што тычыцца «Аrche», то ўвогуле гэта пытанне складанае. Часопіс шмат каму не падабаўся. Незалежны, вельмі палітызаваны, там было шмат крытычнага матэрыялу супраць існуючага палітычнага рэжыму краіны. І вядома, гэта выклікала раздражненне. Што тычыцца канкрэтнай кампаніі супраць «Аrche», я хачу сказаць, што Булгакаў сам сябе падставіў, калі гандляваў у розніцу часопісам і кнігамі, якія былі выдадзены ў Літве і Польшчы. Выбачайце, але па законе любой краіны для гэтага трэба мець адпаведную ліцэнзію. У Булгакава такой ліцэнзіі ніколі не было. Закон парушаны, гэта праўда. Чаму ён не ўзяў ліцэнзію, я не ведаю. Можа быць, не хацеў плаціць падатак, можа, былі і іншыя меркаванні. Дарэчы, менавіта таму я ўжо даўно не прадаю кнігі. Быў перыяд, калі я рабіў прэзентацыі і прадаваў кнігі. Але ўжо даўно гэтым не займаюся. Прадаю цяпер толькі праз крамы.

— А ўлада наогул баіцца альтэрнатыўнага погляду на гісторыю?

— Думаю, што менш за ўсё любая ўлада гэтага баіцца. Трэба разумець, што зрухі ў свядомасці адбываюцца павольна і непрыкметна. Любая ўлада баіцца канкрэтных палітычных маніфестацый, забастовак і г.д. А тое, што людзі чытаюць гістарычныя кнігі і думаюць, — гэта не страшна. Дарэчы, паглядзіце на Расію, якая цяпер надае вельмі вялікае значэнне гістарычнай прапагандзе, — там выдаецца вельмі шмат кніжак, з’яўляецца шмат публікацый у інтэрнэце, дзе ад афіцыйнай гістарыяграфічнай канцэпцыі каменя на камені не застаецца, ну і што? Ніхто не звяртае ўвагі.

Героі дзён мінулых

— Некаторы час таму вы разам з гісторыкам Андрэем Кіштымавым заявiлi аб стварэнні нацыянальнага пантэона…

– Тут вы недакладна гаворыце. Мы не заяўлялі аб стварэнні нацыянальнага пантэона, а казалі аб удзеле ў праекце пад кіраўніцтвам Ніны Стужынскай, які накіраваны на вылучэнне найбольш выдатных дзеячаў беларускай гісторыі з мэтай прапановы гэтых імёнаў нацыі як нашых герояў. Як прасоўваецца справа, я не ведаю, бо адышоў ад удзелу ў гэтым праекце. Таму што пачаў працу над сваім праектам пад назвай “Сто выдатных дзеячаў беларускай культуры”. Я хачу выдаць за 5–7 гадоў 100 брашур пра выдатных дзеячаў беларускай культуры (падкрэсліваю — культуры, а не палітыкі). Гэта брашуры пра людзей XIX–XX стагоддзяў, па 64 старонкі невялікага фармату, кожная на беларускай мове. Першыя тры брашуры ў снежні будуць здадзены ў вытворчасць. Зараз у маім спісе значыцца 75 чалавек, таксама буду заклікаць людзей дапамагчы, каб дапоўніць спіс да 100 чалавек. Так што я сам рэалізую праект, які пры жаданні можна назваць пантэонам, але я не хачу так казаць, пантэон — вельмі сумнае слова.

— А ўсё ж такі, каго б вы ўключылі ў нацыянальны пантэон?

— На гэтае пытанне цяжка адказаць. Мы ў працэсе абмеркавання не прыйшлі ні да якіх канкрэтных высноў. Таму што пісьмовая гісторыя Беларусі, калі лічыць ад Полацкага княства, налічвае больш за тысячу гадоў. Адпаведна, гэта тысячы і тысячы імёнаў. Таму цяжка вылучыць пантэон, так як незразумелыя крытэрыі. Вось як супастаўляць Вялікага князя Вітаўта і, напрыклад, пісьменніка ХХ стагоддзя, гэта зусім несупастаўныя фігуры. У мяне няма яснага адказу на гэтае пытанне.

— А як вы ставіцеся да таго, што ў Курапатах будуюць забаўляльны комплекс? На гэты конт ёсць розныя меркаванні…

— Наконт Курапатаў я нічога сказаць не магу. Але, думаю, што многім дзеячам, якія займаюць высокія пасады, тэма бальшавіцкіх рэпрэсій вельмі непрыемная. Чаму? Таму што гэта традыцыя. Хто наогул ва ўладзе на постсавецкай прасторы (за выключэннем краін Балтыі)? У асноўным гадаванцы Камуністычнай партыі і ВЛКСМ. Гэта значыць дзеці, унукі і праўнукі не тых, каго рэпрэсавалі, а тых, хто рэпрэсаваў. І вядома ж, яны не могуць сказаць, што іх дзяды і прадзеды здзяйснялі злачынствы. Сённяшнія ўлады — ідэалагічныя нашчадкі тых людзей, якія займаліся рэпрэсіямі.

На якой мове размаўляць?

Вас часам называюць пісьменнікам, а не гісторыкам. Хто вы на самай справе?

— Давайце разбяромся. Гісторык — паняцце шматзначнае. У вузкім сэнсе слова гэта той чалавек, які займаецца гістарычнымі даследаваннямі, напрыклад, працуе ў архівах ці з крыніцамі, абагульняе даследаванні іншых людзей. Такім чынам, гісторык стварае прынцыпова новы прадукт. Я да ліку такіх не адношуся, я пішу пра вядомае, абагульняю апублікаваныя працы спецыялістаў. Таму сказаць, што я праліваю святло на невядомае, нельга. Мая роля заключаецца ў папулярызацыі гісторыі, пры гэтым я будую пэўныя канцэпцыі, гэта можна лічыць навізной, але не больш за тое. У шырокім сэнсе слова я гісторык, а ў вузкім — папулярызатар…

— Вас і вашы кнігі часта крытыкуюць…

— Крытыка мае шмат розных прычын. Адны крытыкуюць, таму што з’яўляюцца прыхільнікамі іншых гістарычных канцэпцый, напрыклад, калі чалавек стаіць на пазіцыях савецкай гістарыяграфіі, а ў нас такіх людзей шмат, то, вядома, мае кнігі, напісаныя на нацыянальных пазіцыях, сустракалі і будуць сустракаць у штыкі. Іншыя атрымліваюць грошы з Польшчы ці Літвы і, адпрацоўваючы гэтыя грошы, адстойваюць канцэпцыі на карысць гэтых дзяржаў.

Ёсць людзі, якіх раз’юшвае, што мае кнігі на рускай мове. Яны ніяк не могуць пагадзіцца з тым, што пераважная колькасць беларусаў не чытаюць і не хочуць чытаць па-беларуску і тут трэба дзейнічаць па прынцыпе Магамед ідзе да гары, а не чакаць, калі гара пойдзе да Магамеда. З гэтым яны катэгарычна не згодныя і лаюць мяне, не звяртаючы ўвагі на змест таго, што я там пішу, галоўнае — што не на мове. Таксама ёсць тыя, якіх я раздражняю сам па сабе, сама мая персона ім ненавісна, не падабаецца, што ўсюды выступаю, што пішу шмат артыкулаў і кніжак. Але я не звяртаю на ўсё гэта ніякай увагі. Я чалавек псіхічна ўстойлівы…

Гісторыя — справа адукаваных

— Анатоль Яўхімавіч, у адным інтэрв’ю вы сказалі: «Мая мэта — гістарычная асвета найбольш актыўнай часткі народа з мэтай фарміравання нацыянальнай самасвядомасці. Калі я кажу пра «асвету насельніцтва», то маю на ўвазе яго пасіянарную меншасць – 5% (да 470 тысяч чалавек)». З вашых слоў атрымліваецца, што большасць беларусаў не цікавіцца гісторыяй…

— Гісторыя можа быць цікавая каму заўгодна. Але, паколькі гэтае пытанне не раз вывучалася спецыялістамі, былі ўстаноўлены пэўныя заканамернасці. Па-першае, гісторыя цікавіць перш за ўсё адукаваных людзей, і чым больш чалавек адукаваны, тым больш яго цікавіць гісторыя наогул і гісторыя сваёй краіны і народа ў прыватнасці.

Па-другое, па тэорыі Тойнбі — Гумілёва, развіццё нацыянальнай самасвядомасці залежыць толькі ад пазіцыі творчай меншасці — гэта значыць, пасіянарыяў, а астатняя большасць ідзе ўслед за імі. Таму галоўнае — адукаваць пасіянарную частку, а астатнія пойдуць, як бараны за важаком. Усё вельмі проста.

— Як вы ставіцеся да людзей, якія не могуць назваць, напрыклад, дату Другой сусветнай вайны?

— Ніяк. Я неяк чытаў апытанне, у якім адну дзяўчыну спыталі, хто такі Гітлер? Яна адказала: «Не ведаю дакладна, Але, па-мойму, гэта нападаючы зборнай ФРГ па футболе». Гэта да пытання аб тым, што самая галоўная падзея ў нашай гісторыі нібыта Вялікая Айчынная вайна. Моладзі гэта даўно не цікава. Чаму мы лічым, што чалавек павінен ведаць усё? Не можа ён назваць дату Другой сусветнай вайны і не трэба — гэта было шмат гадоў таму. Нармальных людзей цікавяць сённяшнія праблемы. А вось калі вярнуцца да пытання аб пасіянарнай частцы насельніцтва, якая мэтанакіравана займаецца гісторыяй, то знакавыя падзеі павінны ведаць. Аднак тут узнікае іншае пытанне: а што лічыць знакавай падзеяй? Хтосьці лічыць важным момантам Кастрычніцкую рэвалюцыю 1917 года, для кагосьці яна наадварот — трагедыя, некаторыя наогул кажуць, што яе даўно пара забыць… Я не бачу ў гэтым пытанні глыбокага сэнсу.

А да таго, што, калі чалавек не ведае гісторыі, у яго няма будучыні?..

— Калі ведае галоўныя падзеі з гісторыі сваёй краіны, дык і хопіць…

Хто сфармулюе нацыянальную ідэю?

— Кандыдат гістарычных навук Ніна Стужынская сцвярджае, што “гісторыя павінна быць прывабнай”, што акрамя сусветнага гора павінен быць нейкі пазітыў, прыгожыя міфы. Вы падзяляеце такое меркаванне?

— Так. Таму што на вечным плачы і стогнах мы можам выхаваць толькі комплекс непаўнавартаснасці. А паўнавартасны чалавек павінен ведаць, што гісторыя яго народа вялікая, у ёй ёсць шмат выдатных старонак і выдатных людзей. Ён можа і павінен гэтым ганарыцца. Гісторыя павінна быць пазітыўная, калі мы гаворым аб фарміраванні нацыянальнай свядомасці. Так як акцэнт на трагедыю фарміруе комплекс няўдачніка.

— Гісторыю Беларусі часта спрабавалі сцерці з народнай памяці. Як усё гэта паўплывала на нацыянальную ідэю краіны?

— У гістарыяграфіі нельга нешта вырашыць загадам. Спрабавалі, але з гэтага мала што добрага атрымлівалася. Прыйдзе час, і народ пачне цікавіцца гісторыяй, ужо сёння пасіянарная частка даволі актыўна цікавіцца нашым мінулым. І па меры росту гэтай цікавасці і развіцця дзяржавы наша нацыянальная гістарыяграфія стане вядучай. На сённяшні дзень я не бачу, каб нацыянальны пункт гледжання перамог канчаткова, але мы ўсе рухаемся ў гэты бок. Працэс развіваецца нармальна.

–А якой, на ваш погляд, павінна быць нацыянальная ідэя?

–У нас няма нацыянальнай ідэі, якую падзяляла б большасць насельніцтва. Ёсць розныя пункты гледжання, але асабіста я фармулюю нацыянальную ідэю коратка: «Беларусь перадусім». Гэта значыць, што інтарэсы краіны і народа ў знешняй і ўнутранай палітыцы павінны быць на першым месцы. Мне часам кажуць, што гэта ўсё і так само сабой зразумела. Нічога падобнага. У нас, на жаль, вельмі шмат людзей адстойваюць інтарэсы Расіі, Літвы, Польшчы і Еўрасаюза — вядома, не дарма. Іншая справа, што няма агульнанацыянальнай фармулёўкі, якую прымалі і падзялялі б паўсюль. Інстытут беларускай гісторыі і культуры нядаўна праводзіў навуковую канферэнцыю, дзе якраз усё гэта абмяркоўвалася. Было 20 дакладаў — 20 розных меркаванняў. А агульнапрынятай, выразна сфармуляванай нацыянальнай ідэі, на жаль, няма…

Крыніца: Раман Васюковіч, nv-online.info

 

2 thoughts on “Анатоль Тарас: «У беларусаў няма выразна сфармуляванай нацыянальнай ідэі»

  1. Vit

    БЕЛАРУСКАЯ нацыянальная ідэя ёсьць і можа быць толькі адна. Гэта тая ідэя, пад якую і ПРЫДУМАЛІ Белоруссію і белорусов (як, дарэчы, і Малороссію з малороссамі). Белорусы – частка тріедінорусского народа, малодшыя браты велікороссов, прамежкавы асіміляцыйны этап на шляху да поўнай русіфікацыі.

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны. Неабходныя палі пазначаны як *

Гэты сайт выкарыстоўвае Akismet для барацьбы са спамам. Даведайцеся пра тое, яе апрацоўваюцца вашы дадзеныя.